Беларуская навука пасля эміграцыі: як захаваць даследчую супольнасць

Праблема эміграцыі беларускіх вучоных і выкладчыкаў існуе даўно, але пасля 2020 года яна набыла беспрэцэдэнтны маштаб. Палітычныя рэпрэсіі, абмежаванне акадэмічных свабод і пагаршэнне ўмоў для даследчай і выкладчыцкай працы прымусілі многіх прадстаўнікоў беларускай навуковай супольнасці працягнуць сваю дзейнасць за межамі краіны.

Паводле даследавання Юліі Уласюк «Адукацыйная эміграцыя беларусаў: сацыяльна-палітычныя аспекты», у 2016–2022 гадах колькасць вучоных у Беларусі скарацілася ў 4–5 разоў. Колькасць дактароў навук за гэты перыяд зменшылася з 1337 да 548, а кандыдатаў навук — з 8505 да 2624. Адначасова скарацілася і доля маладых даследчыкаў ва ўзросце да 29 гадоў: прыкладна з 30% у 2016 годзе да 21,8% у 2022-м.

Гэтыя лічбы паказваюць не толькі маштаб эміграцыі. Яны сведчаць пра структурную праблему: беларуская навука губляе людзей, якія павінны былі б забяспечваць яе развіццё ў наступныя дзесяцігоддзі.

Пасля 2020 года акадэмічная эміграцыя ўзрасла

Пасля 2020 года адукацыйная і навуковая міграцыя значна ўзмацнілася. Паводле прыведзеных у даследаванні дадзеных, у 2023/24 навучальным годзе за мяжой навучалася больш за 18 тысяч беларускіх студэнтаў.

Беларускія даследчыкі і выкладчыкі сёння працуюць у розных еўрапейскіх і амерыканскіх універсітэтах, удзельнічаюць у міжнародных праектах і становяцца часткай глабальнай акадэмічнай супольнасці.

З аднаго боку, гэта дае магчымасць працягваць даследчую і выкладчыцкую дзейнасць ва ўмовах акадэмічнай свабоды. З іншага — узнікае новая праблема: што адбываецца з беларускай навукай, калі яе прадстаўнікі працуюць паасобку ў розных краінах і інстытуцыях?

Ад індывідуальнай эміграцыі — да супольнасці

Беларускія вучоныя сёння працуюць у розных універсітэтах свету. Аднак пераважна яны робяць гэта ў межах мясцовых даследчых праграм, акадэмічных сетак і часовых праектаў.

У такой сітуацыі існуе рызыка паступовай фрагментацыі беларускай даследчай супольнасці. Даследчыкі могуць страчваць рэгулярныя прафесійныя сувязі паміж сабой, а даследаванні Беларусі — станавіцца толькі адным з многіх напрамкаў іх працы.

Асабліва важным гэта становіцца для маладых даследчыкаў. Калі не існуе ўстойлівай інстытуцыйнай прасторы, якая аб’ядноўвае беларускіх навукоўцаў, наступнае пакаленне можа не атрымаць неабходных магчымасцяў для прафесійнага развіцця менавіта ў беларускім даследчым кантэксце.

Такім чынам, пытанне сёння заключаецца не толькі ў тым, як вярнуць беларускіх вучоных, але і ў тым, як стварыць умовы для развіцця беларускай навукі незалежна ад таго, дзе фізічна знаходзяцца яе прадстаўнікі.

Польшча як адзін з цэнтраў беларускай акадэмічнай дыяспары

Адным з найбольш значных цэнтраў беларускай акадэмічнай дыяспары стала Польшча. Паводле дадзеных, прадстаўленых у даследаванні, менавіта тут навучаецца 68% беларускіх студэнтаў, якія атрымліваюць адукацыю ў Еўропе.

Высокая канцэнтрацыя беларускіх даследчыкаў і студэнтаў стварае спрыяльныя ўмовы для фармавання ўстойлівай акадэмічнай супольнасці — для сумесных даследаванняў, адукацыйных праграм, абмену ведамі і стварэння новых прафесійных сувязяў.

Аднак сама па сабе геаграфічная канцэнтрацыя яшчэ не стварае інстытуцыі. Для доўгатэрміновага развіцця патрэбная структура, якая магла б аб’ядноўваць даследчыкаў, падтрымліваць даследаванні пра Беларусь і ствараць магчымасці для новых пакаленняў навукоўцаў.

Навошта патрэбны беларускі даследчы ўніверсітэт?

Менавіта ў гэтым кантэксце паўстае ідэя Універсітэта Валовіча — беларускай даследчай інстытуцыі, якая павінна стаць агульнай прасторай для беларускай акадэмічнай дыяспары.

Яе задача — не замяніць ужо існуючыя ўніверсітэты і даследчыя цэнтры, а дапоўніць іх інстытуцыяй, якая будзе мець выразны беларускі фокус.

Універсітэт можа стаць месцам, дзе беларускія даследчыкі з розных краін будуць:

• падтрымліваць даследаванні пра Беларусь;
• аб’ядноўвацца ў міжнародныя даследчыя каманды;
• развіваць магістарскія і даследчыя праграмы;
• перадаваць веды і досвед маладому пакаленню;
• падтрымліваць сувязь паміж беларускай навукай і беларускім грамадствам.

Такі падыход дазваляе пераасэнсаваць саму праблему акадэмічнай эміграцыі. Эміграцыя не абавязкова павінна азначаць знікненне беларускай навукі як асобнай прасторы. Наадварот, пры наяўнасці адпаведнай інстытуцыйнай падтрымкі яна можа стаць асновай для фармавання моцнай міжнароднай беларускай даследчай супольнасці.

Не замяніць існуючыя ўніверсітэты, а стварыць інстытуцыю

Беларуская акадэмічная дыяспара ўжо існуе. Беларускія даследчыкі працуюць ва ўніверсітэтах розных краін, удзельнічаюць у міжнародных канферэнцыях і даследчых праектах, публікуюцца ў навуковых выданнях.

Таму задача Універсітэта Валовіча — не ствараць навуку з нуля і не замяняць існуючыя ўніверсітэты.

Задача — стварыць інстытуцыю, якая зможа аб’ядноўваць гэтыя асобныя ініцыятывы і надаваць ім доўгатэрміновую перспектыву.

Такі ўніверсітэт мог бы падтрымліваць даследаванні пра Беларусь, аб’ядноўваць беларускіх вучоных з розных краін, развіваць адукацыйныя і даследчыя праграмы і ўмацоўваць інтэлектуальную сувязь паміж беларускай навукай і беларускім грамадствам.

Што будзе, калі такой інстытуцыі не будзе?

Без уласнай даследчай інфраструктуры беларуская акадэмічная супольнасць рызыкуе застацца сукупнасцю асобных даследчыкаў, якія працуюць у розных інстытуцыях і нацыянальных акадэмічных сістэмах.

У доўгатэрміновай перспектыве гэта можа азначаць не толькі фрагментацыю супольнасці, але і страту беларускай перспектывы ў частцы даследаванняў.

Стварэнне беларускай даследчай інстытуцыі за мяжой таму варта разглядаць не як рэакцыю выключна на сённяшні крызіс, а як інвестыцыю ў будучыню беларускай навукі.

Універсітэт Валовіча ствараецца менавіта з такой перспектывай: каб беларуская навука магла развівацца нават тады, калі значная частка беларускіх даследчыкаў працуе за межамі краіны.

Беларуская акадэмічная дыяспара ўжо сфармавалася. Наступны крок — стварыць для яе інстытуцыйную прастору, якая дазволіць не толькі захоўваць беларускую навуку, але і развіваць яе.

Матэрыял падрыхтаваны на аснове даследавання Юліі Уласюк «Адукацыйная эміграцыя беларусаў: сацыяльна-палітычныя аспекты», выкананага ў межах унутранага даследавання Універсітэта Валовіча.